15.06.2017


ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՉՈՐՍԱՄՅԱ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ  ԵՎ ՀԱՅ ԱԶՆՎԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ




Այսօրվա գեղջուկ Հայաստանըկար ժամանակոր աշխարհիս ամենից արիստոկրատ երկիրն էր
Նիկողայոս Ադոնց

Միաբանությունը հիմնադրվեց չորս տարի առաջ` չունենալով և ոչ մի հիմք: Եթե պատկերացնենք, որ մի քանի դար է ինչ ազնվական մշակույթը լռել էր հայաստանյան իրականությունում` հիրավի հերոսություն կարելի է համարել այն վերականգնելու ճիգերը, որ գործադրվեցին միաբանության կողմից և տակավին դեռ շարունակվում են, քանի որ անելիքները շատ են, իսկ բացթողումները դարերով կուտակվելով` գոյացրել են անհատակ մի վիհ: Եթե Վիրքում և այլուր նման նախաձեռնությունները ունեն ազգային մի շարք կառույցների կողմից օժանդակություն, ապա Հայքում ոչ ոքի հետաքրքիր չէ Նախնյաց փառքը` իր բուն էությամբ, որն է  ազնվական մշակույթը: Այսօր հաճախ ենք լսում ազգային բառը, սակայն այն միշտ իր կողքին կրում է գեղջկական բարքերը` ստեղծելով կարծրատիպ, թե հայ ազգը իսկզբանե վայրի ցեղերի ամբողջություն է, սակայն ու՞ր են մեր Ծիրանածին Արքաներ իրենց փառքով, ու՞ր են մեր Հաղթակիր և Պայծառափայլ Իշխանները և առհասարակ տպավորություն է թե հայ ազգը չի ունեցել ազնվականություն և ազնվական մշակույթ: 
Միաբանությունը համգործակցելով Մելիքաց Միության, անհատ ազվականների և ազգասեր հայորդիներ  հետ բազում նախաձեռնություներ կյանքի կոչեց` իշատակելի է արդեն ավանդույթ դարձած Աղցքի դամբարանում խոնարհման հանդիսավոր արարողությունը, այցելություն զանազան պատմական վայրեր և համպատասխան արարողություների իրականցում, միաբանության կայացման համար անչափ կարևոր էր հոգաբրձուների խորհրդի ձևավորումը, Պագևատրման խորհրդի ստեղծումը և Ասպետական Խաչի մեդալի դրույթի սահմանումը, պատվոգրերի և այլ պարգևների շնորհումը ազնվական մշակույթի վերածնման գործում ավանդ ունեցող անձանց, համագործակցությունը Հայոց Նիշագիտական խորհրդի հետ և նիշագիտական ավանդույթների ձևավորումը` ասպետական նշանակների պատրաստում, նիշագետի գավազան և այլն, առանձնակի կարևոր էր Հայոց Իշխանաց խորհրդի հռչակագրի ստորագրման գործընթացին մասնակցությունը, որը ինքնին դարակազմիկ երևույթ էր, տոների և հիշատակի օրերի սահմանումը: Միաբանությունը լինելով երիտասարդ կառույց սնվում և զարգանում է բացառապես ազգային ակուքներից: Պարզապես ամոթ է մեր ազգին` լինել կրողը այդքան հարուստ ազնվական մշակույթի, որի մասին նույնիսկ օտարներն են ակնածանքով խոսել, և ոչինչ չանել դրա վերակնգնման և պահպանման համար, չկիրառել այն և չդարձնել հենք ներկա մշակույթի զարգացման համար:



Վաղարշ Ասպետունի


11.06.2017


ԼԵՎՈՆ Ե ԼՈՒՍԻՆՅԱՆԻ ԿՏԱԿԸ



Լևոն արքայի կտակի 2 օրինակ գրվել և վավերացվել է 1392 թ.-ին:  Կտակակատարներն էին Կիպրոսի Պետրոս Ա թագավորի նախկին դիվանապետ Ֆիլիպ դը Մեզիերը և  Լևոնի 2 սենեկապետերը` Ֆրանկիսկոս Միրը և Լյուդովիկոսը:

Պատճեն կտակի աստվածապատիվ և հզոր իշխան 
Լևոնի` թագավորին Հայոց

Հովհաննես, տանուտեր Ֆոլվիլի, ասպետ, խորհրդական մեր վեհափառ թագավորի, և վերակացու Փարիզի դատավորապետության, բոլոր նրանց, որ այս գրությունը պիտի տեսնեն, ողջույն:
Ծանուցում ենք, որ մեր վեհափառ թագավորի կողմից Շանթլեում հաստատված երդվյալ նոտար Նիկողոս Ֆեռբուի և Յովհաննես Յուրեի առջև անձամբ ներկայանալով հանձնարարեց հետևյալը.
Ազնվազարմ և վսեմապատիվ իշխան Լևոն, շնորհիվ Աստուծո,  թագավոր Հայոց, մարմնով և մտքով առողջ, և շատ լավ ու ճշմարիտ իմացականության մեջ գտնվելու ժամանակ, նկատելով, որ կարճ են մարդուս օրերը, և թե մահն ամենից ստույգ բաներից է, ինչպես և իր ժամը ամենից անստույգ բաներից է, ուստի, մինչդեռ իր խելքը գլուխն է, սրտանց փափագեց, որ իր հոգու փրկության հոգ ու դարման տանի և Տեր մեր Հիսուս Քրիստոսի` այս անցողական կյանքի շնորհած ինչքերը` Աստծո փառքի և իր հոգու փրկության համար` կտակով կարգադրի ու բաժանի:
Այս նպատակով իր կտակը, իր վերջին կամքի համաձայն հիշյալ նոտարների ներկայությամբ հորինեց ու կարգադրեց հանուն Հոր, և Որդվո և Հոգվույն Սրբո հետևյալ կերպ.
նախ որպես բարի քրիստոնյա և ճշմարիտ կաթոլիկ հանձնեց և կհանձնի իր հոգին, երբ մարմնից բաժանվի, մեր ամենաողորմած Հորը` Հիսուսին Քրիստոսին, և նրա մորը` ամենափառավորյալ կույս Մարիամին, սուրբ Միքայել հրեշտակապետին, սուրբ Պետրոսին և սուրբ Պողոսին, և արքայությանը` բոլոր օրհնյալ և փառավորյալ սուրբ դասի: Ապա հիշյալ կտակարարը կամեցավ ու պատվիրեց թաղվել Փարիզի Կելեստինյանց կրոնավորների եկեղեցու օրհնյալ հողում,  այն պարագայում, եթե Ֆրանսիայում վախճանվի, և եթե հիշյալ կրոնավորները հաճեն ընդունել իրեն` վարը հիշված պատարագներով, որոնք պիտի կատարվեն իրենց եկեղեցու մեջ: Բայց եթե նույն կրոնավորները այս պայմանով չուզեն ընդունել իրեն, այժմ պատվիրում և փափագում է թաղվել Փարիզի Կարտուսյան կրոնավորների եկեղեցում նույն պայմաններով, եթե հաճեն, իսկ եթե նրանք ևս չընդունեն, պատվիրում է թաղվել Փարիզի Ավգուստինյանց կամ Կորդելյանց եկեղեցու մեջ, իր վարը հիշված կատակատարների կամքի համաձայն, ինչ կերպով որ նրանք հարմար գտնեն: Նաև կտակարարը պատվիրում ու փափագում է, որ իր դագաղի վրա պաշտոն կատարելու օրը, երբ իրեն կառաջնորդեն դեպի  գերեզման` հագած լինի սպիտակ հաստ վերարկու, իր դեմքն ու ոտքերը բաց լինեն, և 12 սպիտակազգեստ հասարակ աղքատներ թող կրեն դագաղը, նույն արարողոթյան ժամանակ պետք է միայն 4 ջահ լինի, որոնք նույնպես պետք է կրեն 4 սպիտակազգեստ աղքատներ:
 Դարձյալ հիշյալ կտակարարը պատվիրում և փափագում է, որ իր կտակատարները , որոնց անունները պիտի հիշենք վարը, վճարեն իր բոլոր պարտքերը` նրանց իսկությունը բավարար կերպով ստուգելուց հետո, և հատուցեն իր պատճառած վնասները:
  Նույնպես և փափագում և պատվիրում է անմիջապես վճարել Ստեփաննոսի` Հայոց Սիս քաղաքի ասպետին` 100 ֆրանկ, որը պարտք էր նրան և որով խոստովանում է նրան պարտական լինելը: Եթե հիշյալ Ստեփաննոսը վախճանված լինի, նույն 100 ֆրանկ գումարը վճարել նրա զավակներին, որոնք հիմա Կիպրոսում են բնակվում և վերջապես ու որ լինեն: Եթե նրանք էլ վախճանված լինեն, հիշյալ կտակատարների կարգադրությամբ այդ 100 ֆրանկ ոսկին`  Աստծո սիրուն և իբրև ողորմություն` բաշխվի աղքատներին` հիշյալ Ստեփաննոսի հոգու համար:
........
  Նույնպես կտակարարս պատվիրում և փափագում է, որ իր շարժական և անշարժ գույքի վաճառքից ստացվածի  երրորդ մասը տրվի  և հանձնվի Գվիդոնին` իր խորթ և ապորեն որդուն: Այս երրորդ մասը նրան է թողնվում, որպեսզի նա թե ուսում առնի և թե իր պետքերը հոգա: Այս երրորդ մասը պետք է մնա իր  կտակատարների  ձեռքը ու նրանց տրամադրության տակ, որոնք պարտավոր են պահել այն, մինչև որ հիշյալ Գվիդոնը դառնա 20 տարեկան: Գվիդոնի` 20 տարեկան դառնալուն պես կտակարարը փափագում ու պատվիրում է, որ իր կտակատարները տան և հանձնեն նրան այս երրորդ բաժնից մնացած մասը: Իսկ եթե պատահի, որ հիշյալ Գվիդոնը 20 տարեկան չեղած զրկվի կյանքից, կտակարարը փափագում ու պատվիրում է, որ իր կտակատարներն այս մասից մնացած գումարը տան և հանձնեն իբրև ողորմություն աղքատներին` կտակարարիս և հիշյալ Գվիդոնի հոգու համար, նույն կտակատարների կարգադրությամբ:
  Նույնպես կտակարարս պատվիրում և փափագում է, որ չորրորդ մասը իր կտակատարների կողմից տրվի և  բաժանվի իր բոլոր ծառաներին, որոնք ծառայում են այժմ և պիտի ծառայեն իր վախճանվելու ժամանակ, որտեղ որ լինեն, իրենց արած ու անելիք վաստակի ու արժանիքի համեմատ` յուրաքանչյուրին մաս հանելով: Եվ սա իրենց վիճակի, իրենց աշխատած ժամանակի տևողության և իրենց բարվոք ծառայության համեմատ տրվի: 
.........
Նույնպես կտակարարս իր կտակատարներին խնդրում և աղաչում է, որ հաճեն աղերսել ու պաղատել իր համար ու իր անունով Անգլիայի վեհափառ թագավորին, Կաստիլիայի թագավորին և Արագոնի թագավորին` իր տերերին և եղբայրակիցներին, նրանց աղաչելով, որպեսզի Աստված իրենց հոգին գթա և ների,  և երբ իրենց մարմնից բաժանվի, գթան ու խղճան կտակարարիս հոգին և հաճեն իր վախճանման օրն իրեն պատկանող եկամուտները , ժամանակը լրացած ամսականներն ու պահանջները վերադարձնել ու փոխանցել իր կտակի համաձայն և բաժանել պատարագացուներին, ողորմությունների, բարեգործությունների և ուրիշ մարդասիրական գործերի իրենց կարգադրության համաձայն և կտակարարիս հոգու փրկության համար:
  Սրա հաստատության համար մենք` վերոհիշյալ նոտարների խոսքի հետևելով, հիշյալ դատավորապետության կնիքը դրինք այս թղթի վրա, որ 2 օրինակ գրվեց և շնորհվեց կտակարարիս հավանությամբ և կարգադրությամբ:

Ամսին շնորհաց 1392, շաբաթ, հուլիսի 20-րդ օրը:
  
(կրճատումներով)
Կարապետ Բասմաջեան . «Լեւոն Ե Լուսինեան. Վերջին թագաւոր Հայոց»

02.06.2017


ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ



ՍՈՒՐԲ ՏՐԴԱՏ ՄԵԾ ԱՐՔԱՅԻ ԱՍՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ ՍՈՒՅՆ ԳՐՈՒԹՅԱՄԲ ՀԱՅՏԱՐՈՒՄ Է ԱՍՊԵՏԱԿԱՐԳՈՒՄ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Հայոց բազմադարյան պատմության հոլովույթներոմ Ազգային կերտման և կայացման գործում իր ուրույն և կարևոր դերն  է ունեցել Հայ Ձիրավորների դաը, որը համեմատելի է Ասպետ եզրույթի հետ
Միաբանությունը հիմնվելու Հայոց Նախնյաց Կարգի, ԱզնվակարգիԱսպետակարգի համապատասխան դրույթնների հիման վրա բազմադարյա լռության շեմին՝ այսօր Վերականգնում է Ասպետության լավագույն ավանդույթները, որոնք կիրառելի են նաև ԺԱ դարում
Թող Բարձրյալ Արարիչը Սբ Տրդատ Արքայի բարեխոսությամբ պահապան լինի մեր նվիրական ուխտին և նորակոչ Ասպետներին:





ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՄԼՈ ԴԻՎԱՆ

22.05.2017


ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՆԴԻՍԱՎՈՐ ԱՐԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆ


Հայ ազգային պետականության խորհրդանիշերից է՝ Աղցքի Արշակունյաց արքաների դամբարանը: Միաբանությունը, երբ առաջին անգամ 2014 թ-ին այցելեց դամբարան՝ մտահաղացում առաջացավ ստեղծելու մի կարգ, որով հնարվոր կլիներ կազմակերպված և գեղեցիկ՝ հագանքի տուրք մատուցել Արշակունյաց արքաների հիշատակին:
2015 թ-ին, Հայոց Միապետության տոնին միաբանությունը և այլ հրավիրյալ հյուրեր՝ իջնելով դամբարան՝ ակամայից սկսեցին խոնարհվել խորանձև քանդակազարդ հանգստարաններին՝ ինչիչ և ծնվեց արարողության բուն մասը՝ Խոնահրումը: 




Վերադառնալով երևան Արարողակրգային բաժնի հետ համտեղ մշակվեց՝ Խոնարհման հնդիսավոր արարողությունը, և արդեն 2016 թ-ի ամռանը՝ առաջին անգամ Հայոց Իշախանների, ազնվականների, Մելիքաց Միության հետ համատեղ իրականացվեց: Այժմ միաբանության համար այն դաձել է ավանդույթ, որով հարգանքի տուրք է մատուցվում Արշակունյաց արքաների հիշատակին:


ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՆԴԻՍԱՎՈՐ ԱՐԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՏՎԱԾ




.

Հանդիսավոր խոնարհման սույն կարգը կարող է կատարվել տարվա բոլոր օրերին, երբ միաբանության անդամները կայցելեն Արշակունիների Արքայական դամբարան՝ ի մասնավորի Հայոց Միապետության տոնի (օգոստոսի 11), Ն.Ա.Մ.  Սբ. Տրդատ Արքայի, Ն.Ա.Մ. Աշխեն Թագուհու և Խոսրովիդուխտ Հայոց օրիորդի տոնին (Հոգեգալստյան Ե կիրակիին նախորդող շաբաթ օր), Տրդատ Արքայի նահատկությանը օր (Նոյեմբերի 29), Հայ Ազնվականության տոնին (Դեկտեմբերի 26):

Արարողապետը նախապես պետք է այցելի դամբարան և պատրաստի այն արարողության համար: Կարևոր  գործոն  է Արշակունյաց զինանշանի առկայությունը դամբարանի աջ և ձախ մասերում գտնվող խորանաձև հանգստարանների քանդակազարդ հատվածներում, Արծվապատկեր զինանշանը պետք է կարված լինի ծիրանու վրա, որով հարկավոր է ծածկել քանդակազարդ հատվածները:


Երբ արարողապետը ավարտի ամենը հարկ է, որ հրավիրվածները արդեն պատրաստ սպասեն դրսում և արարողապետը հանդիսավոր (եթե ունի գավազան, ապա այն աջ ձեռքին բռնած) բարձրանալով վեր՝ խոնարհվում է ներկաներին և զեկուցում առաջնորդին կամ հանդիսադրին:


Արարողակարգային Խորհուրդ
2016 թ.


ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ԾԻՐԱՆԻ
(πορφύρα)



Արքայական Ծիրանին(լատ. purpura, հունπορφύρα) երկարվուն, ոսկեկար շքեղ թիկնոց է, որը կրում են միապետները, երբեմն մածատոհմիկ իշխանները: Հայերենում հաճախ ծիրանի գույնը շփոթում ենք ծիրանագույնի կամ կարմիր հետ, սակայն ծիրանին մի երանգ է, որը հնում ստանում էին միջերկրական ծովում գտնվող հատուկ խխունջներից, որոնցից ստացված հեղուկ խտանյութով նեկում էին համապատսխան կտորը և կախված հեղուկի խտությունից և կիրառված մեթոդներից՝ երանգը ստացվում էր մուք կամ բաց կարմրամանուշակագույն:


Բառարաններում այս գույնի դիմաց հանդիպում ենք՝ բոսոր, բոցագույն, արնագույն կարմիր, կանչավուն, դեղնակրմրավուն և այլն, սակայն փաստ է, որ գրաբարյան բազում տեքստերում միաժամանակ կիրառվում են՝ թե կարմիրը, թե կապույտը և թե ծիրանին.
 «Յօրինէր զպատմուճանն, զոր ի չորից կազմեալ նիւթոց. ի կարմրոյ, ի կապուտոյ, ի բեհեզոյ, ի ծիրանւոյ»:


Այս և նման այլ բազմաթիվ հիշատակումները ծիրանու մասին՝ գալիս են մեզ հուշելու, որ այն կարմրամանուշակագույնն է իր բոլոր երանգներով:
Արքայական ծիրանին շատ հաճախ կարվում է կզաքիսի մորթու վրա, որը կրողի ազնվական ծագման խորհրդնաիշն է, իսկ հայոց մեջ պատմիչները՝ մասնավորապես Փավստոս Բուզանդը, հիշատակում են, որ Արշակունյաց արքաները կրում էին Ծիրանի թիկնոց ոսկեկար արծիվներով: Ծիրանի գոյնը հետագյում հոմանիշ դարձավ արքայական թիկնոցի:





19.05.2017


ԱՐՇԱԿՈՒՆՅԱՑ ԱՐՔԱՆԵՐԻ ԳԱՀԱՑԱՆԿ





ԱնունըԻշխել էՆշումներ
Ն.Ա.Մ. Տրդատ Ա66 - 88պարթև արքա Վոնոն Բ-ի որդին, Վաղարշ Ա-ի եղբայրը
Ն.Ա.Մ.  Սանատրուկ88 - 110Տրդատ Ա-ի որդին
Ն.Ա.Մ.  Աշխադար110 - 113Բակուր Բ Պարթևի որդին
Ն.Ա.Մ. Պարթամասիր113 - 114Բակուր Բ Պարթևի որդին
հռոմեական բռնազավթում114 - 116
Ն.Ա.Մ. Վաղարշ Ա117 - 144Սանատրուկի որդին
Ն.Ա.Մ.  Սոհեմոս144 - 161164-186Ասորիքի Էմեսա քաղաքի թագավոր
Ն.Ա.Մ.  Բակուր Ա161 - 163
Ն.Ա.Մ.  Վաղարշ Բ186 - 198Վաղարշ Ա-ի հարազատներից
Ն.Ա.Մ.  Խոսրով Ա198 - 217Վաղարշ Բ-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Տրդատ Բ217 - 252Խոսրով Ա-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Արտավազդ Ե252 - 272Տրդատ Բ-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Խոսրով Բ272 - 287Արտավազդ Ե-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Տրդատ Գ Մեծ287 - 330Խոսրով Բ-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Խոսրով Գ 330 - 338Տրդատ Գ-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Տիրան338 - 350Խոսրով Գ-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Արշակ Բ350 - 368Տիրան Բ-ի որդի
Ն.Ա.Մ.  Փառանձեմ 368 - 370Արշակ Բ-ի կինը
Ն.Ա.Մ. Պապ370 - 374Արշակ Բ-ի որդի
Ն.Ա.Մ. Վարազդատ374 - 378Անոբի որդի, Արշակ Բ-ի թոռ
Ն.Ա.Մ.  Արշակ Գ378 - 389Պապի որդի
Ն.Ա.Մ.  Խոսրով Դ387 - 389415-416
Ն.Ա.Մ. Վռամշապուհ389 - 415Խոսրով Դ-ի եղբայր
 Շապուհ 416 - 420
թափուր420 - 422
Ն.Ա.Մ. Արտաշես Դ423 - 428Վռամշապուհի որդի





18.05.2017


ԱԶՆՎԱԿԱՆ ԷԹԻԿԱ
Մաս Ա



Ազնվական էթիկան մաս է կազմում  ընդհանուր էթիկայի և ուսումնասիրում, կարգավորում է ազնվականների փոխահրաբերությունները: Ազնվական էթիկան իր ծագումով հասնում է մարդկայի պատմության հնագույն ժամանակաշրջան, երբ նոր էին ձևավորվում առաջին պետական միրավորները՝ Շումեր, Աքադ, Եգիպտոս, Խեթեր, Վան, Ասորիք: 


Սկզբանպես ազնվական և առհասարակ էթիկան, ուներ բանավոր կերպով փոխանցվող ավանդույթների տեսք և կրում էր կրոնական բույթ, սակայն երբ ազգերը սկսեցին ավելի սրետ փոխհարաբերվել, տեղի ունեցան տարծաշրջանային նշանակության պատերզմներ՝  հենց այդ գործոների ազդեցության ներքո՝ սկսեց ձևավորվել շփման և փոխհարաբերման համընդհանուր նորմեր՝ օրինակ մեզ են հասել բազում Խեթական տեքստեր, որտեղ արձանգարված են թե ինչպես են երկու միապետ հաշտության դաշինք կնքում և ինչ նվերներ են փոխանցում իյար, ինչպիսի զոհաբերություններ են մատուցում դիցերին: 


Արդեն նշեցինք, որ շփման էթիկայի հիմքում ընկած էր կրոնական ենթատեքստ՝ օրինակ եգիպտոսի պարագայում փարավոնները համարվում էին կիսաաստված և հետևապես՝ նրանց հանդեպ կիրառվում էր այն բոլոր արարողությունները և պատիվները, որոնք մատուցվում էին դիցերին՝ օրինակ մահականցուները ձեռքով չէին դիպչում փարավոններին: Քանի որ  հիշեցինք պատիվ բառ՝ հարկե  այստեղ արձանգրել, որ ազնվական էթիկայի հիմքում ընկած է Պատիվ հասկացողությունը: 


Պատիվը էթիկայում սահմանվում է այսպես՝ բարոյա-էթիկական այն սկզբունքների ամբողջություն է, որոնցով մարդը ղեկավարվում է հասարակական և անհատական կյանքի վարքագծում: Եթե հիշենք Վանի թագավոր Ռուսա Ա-ի արաքը, երբ ՔԱ. 714 թ-ին Աարգոն Բ ներխուժեց երկիրը և ավերեց Մուսասիրի տաճարը՝ Ռուսա արքան ինքնասպան եղավ: Այսինքն արքան կորցրեց իր պատիվը և մեծություն, կառավարելու ազտվածային զորությունը: Պատիվ բառին հոմանիշներ են՝ արժանապատվություն, պատվազգացողություն, հարգանք, մեծարանք, հչակ, փառք, շուք և այլն: 


Այսպիսով կարճ ականրկից հետո անցում կատարենք բուն ազնվական էթիկայի առաջացմանը, սակայն հաշվի առնենք նաև մի հանգամանք, որ այն ինչ մենք այսօր անվանում ենք վարվելակերպի կանոնները, որոնք բխում են ազնվական էթիկայից, հիմք ունեն հունա-հռոմեական միջավայրում ձևավորված բարոյական նորմերի ամբողջությունը, սակայն դրան զուգահեռ գոյություն ունի Արևելյան էթիկա, որի մի մասնիկն է իրանա-հայական միջավայրում ձևավորված ազնվական բարքերը և ավանդույթները: Էթիկայի ձևավորման, զարգացման գործում մեծ էր Հելլենիզմի ադեցությունը՝ փիլիսոփաներ Սոկրատը, Պլատոնը, Արիստոտելը  ամենատարբեր տեսանկյուններից սահմանեցին, թե ինչ է Բարույքը և որն է  բարոյականը՝ ձևավորվեցին տարատեսակ ակադեմիաներ: 


Ա դարում մեզ հայտնի Հին Աշխարհի տեսքը զգալիորեն փոխվեց՝ պատմության թատերբեմումհանդես եկան Հռոմի աշխարհակալ տերությունը և Պարթևների կայսրության: Ըստ էության Հին Աշխարհը բաժանվում էր այս երկու հսկա տերությունների միջև, որնք սակայն մշակույթային դաշտում կիրառում էին գրեթե նույն հելլենական մեթոդները՝ միախառնվառ որոշ ազգային էլեմտների հետ: Ազնվական էթիկայի մասին խոսելիս՝ պետք  է հաշվի առնենք, որ գործ ունենք մարդ էակի թե՜ հագնվելու, թե՜ շփվելու և թե՜ ճաշելու բնական անրաժեշտության հետ, և կախված նրա հասարակության մեջ զբաղեցրած դիրքից՝ այն որոշակի տարբերվում է: Դ դարից սկած աշխարհը ևս մի ցնցում ապրեց՝ դա Հռոմեական կայսրության տորհումն էր, և Պարթևական կայսրության փլուզումը: 


Ի տարբերություն Արևմտյան կայսրության՝  Բյուզանդիան դարձավ կրող թե՜ Հունա-հռոմեական և թե՜ Արևելյան մշակույթների՝ ինչ էլ իր հերթին ծնեց մի նոր մշակույթային փոխհարբերություն, որը հազավոր տարիներ թելադրող էր լինելու տարծաշրջանում: Պաթևական աշխարհի կործանումը ողբերական հետևանքներ ունեցավ՝ կործանվեց մի հսկա մշակույթ և աշխարհընկալում, իսկ նրան փոխարինող զրադաշտականությունը իր հետ բերեց հետամնաց ցեղային միությունների բարքեր, որոնք միախառնվեցին արդեն եղածի հետ՝ ստեղծելով Սասանյան իրանը: Տարածաշրջանում միակ երկիրը, որը հավտարիմ մնաց Պարթևական արխահընկալմանը՝ դա Մեծ Հայքն էր:  Հայոց մեջ ազնվական էթիկայի՝ դասկան ընկալմամբ, ձևավորումը արդեն սկսվել էր Ա դարում՝ շնորհիվ Վաղարշակ թագավորի օրենսդրական բարեփոխումների՝ որոնք հանգեցրեցին նոր ավանդույթների ձևավորմանը՝ արդեն Հելլենիստակն ոճով՝ միախառնված տեղական բարքրեին: Պատմիչների շնորհիվ մենք բավական հարուստ նյութ ունենք հայ ազնվաական էթիկայի մասին՝ գիտենք թե ինչ  նախարություներ են եղել՝ այսինքն պալատական պաշտոններ՝ հետևապես ինչպիսի արարողություներ են իրականացվել, ով ինչ իրավուքներ ուներ և այլն: Ագաթանգեղոսի և Բուզանդի պատմություներից բավական հարուստ նյութ ենք ստանում ճաշի, ընթրիքի և արարողակարգային հրուրասիրություների անցկացման ձևերի մասին: 



 Օրինակ այս շրջանում ազնվական և ռազմական էթիկան անբաժան էին և եթե հիշենք Մուշեղ Մամիկոնյանի արարքը, երբ նա բաց է  թողնում աղվանքի Սանեսան թագավորին՝ ասելով թե թագավորնեը պետք է մենամարտեն թագավորների հետ, իսկ Պապ արքան նղվում է այդ արարքից՝ այստեղ հստակ երևում է, որ արքնա չէր ցնականում պահել էթիկայի նորմը, սակայն և բացահայտ չէր կարող ասել դա: Ճաշի անցկացման հետաքրքիր տեսարաններ կան Բուզանդի մոտ, երբ երևում են նախարահների բարձրեը, արքաների համար հատուկ նախատեսված տեղերը, նաև տրվելիք սննդի տեսականին և դրանից օտվելու սպասքի պարագաները, ողջույնի ձևերը: Այնպես որ շարունակենք մեր նյութը՝ արդեն հասկանլով, որ հայկական միջավայրում ևս եղել է ազնվական էթիկա հասկացողությունը; Հետաքրքրական է այն փաստը, որ արդնե Է դարում եվրոպան լրիվին մոռացել էր նախնայց բարքերը և դրաձել էր վայրի բառոնների և բռնապետների ֆեոդալական՝ իյար հետ շարունակ պատերազմող, միավորների ամբողջություն: Սակայն իրավիճակի փոփոխման համր ենթահող ստեղծվեց Կառլոլինգների կառավարման շրջանում, երբ կենտրոնական կառավարումը ստիպեց բոլորին ենթրակվել որոշակի էթիկական նորմերի, նաև հենց այս շամանակաշրջանում ձևավորվեց ասպետական էթիկայի հիմանդրույթները, որոնք հետագայում կկազմեն եվրոպական բորոյական նորմեր հիմք: Հայկական միջավայրում մշակույթը ևս մեկ ազդեցություն կրեց, երբ սկսվեցին արաբական արշավանքները: Արաբական աշխարհը Է-ժԲ դարեը բավական զարագցած էր և ուներ էթիկական նորմեր, ոորնք հիմվում էին ղուրանի, ազգային սովորույթների և հունա-արաբական(Աբու Ալի իբն Սինա)  փիլիսոփայության դրույթների վրա: 



Արարողակարգային Խորհուրդ

15.05.2017


Թովմա Արծրունի
«Արծրունյաց Տան Պատմություն» 
Հատվածներ



Իսկ Արծրունյաց տոհմից Հայոց Մեծ Նախարարների հետ՝ մկրտվում էր Տիրոցը՝ Բաբկեն Բ-ի որդին, որը հեզաբարո էր, խելացի, խոսքով և շարժումներով համեստ: Նա կամենում էր ճանաչել միայն մեկին՝ Քրիստոսին: Որովհետև, երբ Մեծ Գրիգորին տարն Կեսարացվոց քաղաքը՝ քահանայապետ և Հայոց աշխարհը լուսավորող վարդապետ ձեռնադրելու, մեծ նախարաների հետ մեկնեց նաև Տիրոցը, որն, ինչպես վերևում ասացինք, հեզ ու խոնարհ բնավորություն ուներ, ուստի չէր ձգտում առաջնակարգ տեղերում երևելիների հետն ճոխանալ և բազմել առաջին տեղը, որպես նախագահ, ալ նստում էր լքվածների[ախքատների] հետ: Առաջին բարձին չէր նստում ոչ այն պատճառով, որ Հայոց Մեծ Նախարարությունների մեջ չուներ բարձր և պատվական դիրք, այլ, որովհետև հետևում էր Աուրբ Ավետարանի վարդապետությանը: Քանզի ո՞վ էր, որ ավելի զորավոր էր, քան Սենեքերիմյանները:


Հայոց Մեծ Արքա Գագիկի Պատկերի, Անձի ԵՎ Փառաց Բացատրությունը

Եվ քանզի Աստված իր նախախնամությամբ ու կանխագիտությամբ իմացավ, որ նա այդպիսին պետք է լինի, ի սկզբանե, մոր որովայնում նրան օժտեց իմաստուն ոգով: Այդ պատճառով էլ նրան շնորհեց լուսազարդ պատկեր և վայելուչ հասակ...
Ուստի մեծ պատիվ է ինձ համար այժմ ադամանդներ առնել հնդկական աշխարից և պատվական քարերի քաղաքից, մանավանդ քարգործ ու մարմարգործ վարպետներից և թեբեացվոց ոսկու նման պատվական քարեր վաճառողներից ու նրա թագի հետ ընդելուզել, երբ նա զբոսնում է պսակով[թագով] ՝ Փրկչական պասի՝ Տերունական տոներին ինչպես փեսան դուրս գալով առագաստից՝ նմանվելով արեգակին:
Գույնեզգույն քարերով ու մագարիտներով հյուսված զարդերը ՝ խրոխտ ձիու գլխին, լանջին ու գավակաին շողում էին ինչպես լույսի ճաճանչներ: Ամեն աչք բաղձում էր տեսնելու նրան, ուստի ամենքը աղաղակում էին՝  «Տէրկեցոզթագաւորն, եւ լուր մեզ»:





14.05.2017


ԱՄԲԵՐԴԻՑ ԱՄԲԵՐԴ



Միաբանության համար՝ ի թիվս Աղցքի արքայական դամբարանի, կարևոր վայր է հանդիսանում Ամբերդի պատմական ամրոցը: 2013 թ-ի օգոստոսի 11-ին՝ հենց այս նշանավոր բերդում կատարվեց միաբանության անդրանիկ անդամների, նաև հոգաբարձուների հավստագրերի հանձնման արարողությունը: Ամբերդի պատմական դղյակը իր հարակից շնություններով կարևոր դեր է խաղացել Հայոց պատմության մեջ՝ պատկանելով Կամսարականներին, Բագրատունիներին, Պահլավունիներին՝ ի վերջո այն 1196 թ-ին Զաքարե Շահնշահը ազատագրել է սելջուկներից: Ամբերդը հնադիսանում է նորօրյա Հայաստանի միապետական մշակույթի վերածնման խորհդանիշը, քանի որ 1998 թ-ին Ամբերդի ֆոնդ հասարակական կազմակերպության հիմքի վրա է ստեղծվել Հայաստանի Թագավորական կուսակցությունը:










12.05.2017



ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՈՑ ՄԵԾԱՑ


 ՀԱՏՎԱԾ

Այս Հայկը,  ասում է, վայելչակազմ էր, թիկնավետ, գեղագանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով, հաստ բազուկներով:  Սա քաջ և երևելի հանդիսացավ հսկաների մեջ, դիմադրող այն բոլորին, որոնք ձեռք էին բարձրացնում բոլոր հսկաների և դյուցազունների վրա տիրապետելու:  Սա խրոխտանալով ձեռք բարձրացրեց Բելի բռնավորության դեմ այն ժամանակ, երբ մարդկային ազգը սփռվում, տարածվում էր ամբողջ երկրի  լայնության վրա, բազմամբոխ հսկաների, անչափ կատաղիների և ուժեղների մեջ: Որովհետև այս ժամանակ ամեն մի մարդ, կատաղած, սուրն ընկերի կողն էր կոխում, ձգտում էին մեկը մյուսի վրա տիրելու, Բելին պատահմամբ հաջողվեց բռնանալ և ամբողջ երկիրը գրավել: Սրան Հայկը չկամենալով հնազանդվել, Բաբելոնում Արամանյակ որդին ունենալուց հետո, չվեց գնաց Արարադի երկիրը, որ գտնվում է հյուսիսային կողմերում, իր որդիներով, դուստրերով և որդիների որդիներով, զորավոր մարդկանցով` թվով մոտ երեք հարյուր հոգի, և ուրիշ ընդոծիններով, նրան հարած եկվորներով և բոլոր տուն ու տեղով: Գնում բնակվում է մի լեռան ստորոտում, դաշտավայր տեղում, որտեղ ապրում էին սակավաթիվ մարդիկ առաջուց ցրվածներից: Հայկը նրանց իրեն հնազանդեցնելով` այնտեղ կալվածական բնակելի տուն է շինում և տալիս է  ժառանգություն Կադմոսին` Արամանյակի որդուն: Սա  ճշտում է ասված անգիր հին զրույցները...

Այն ժամանակ Տիտանյան Բելը զորք է ժողովում նրա դեմ և հետևակ զորքի մեծ բազմությամբ գալիս հասնում է հյուսիս` Արարադի երկիրը, Կադմոսի տան մոտ: Կադմոսը փախուստ է տալիս Հայկի մոտ, իրենից առաջ արագավազ սուրհանդակներ ուղարկելով: “Գիտցած եղիր ասում է, ով մեծդ դյուցազների մեջ, որ Բելը դիմում գալիս է քո վրա հավերժական քաջերով և երկնագեղ հասակով կռվող հսկաներով: Եվ ես իմանալով, որ նա մոտեցել է իմ տանը` փախա և ահա տագնապահար գալիս եմ քեզ մոտ: Ուրեմն շտապիր մտածել, ինչ որ անելու ես“:

Այս ժամանակ ուշիմ և խոհեմ հսկան` գեղագանգուր ու խայտակնը շտապով հավաքում է իր որդիներին ու թոռներին, թվով շատ նվազ, քաջ և աղեղնավոր մարդկանց, և ուրիշ մարդկանց, որ իրեն էին ենթարկվում, գնում հասնում է մի ծովակի ափ, որն ունի աղի ջուր և մանր ձկներ: Եվ իր զորքերը կանչելով ասում նրանց. “Երբ մենք դուրս կգանք Բելի ամբոխի դեմ, պետք է աշխատենք այն տեղին պատահել, որտեղ կանգնած լինի Բելը քաջերի խառն բազմության մեջ, որպեսզի կամ մեռնենք և մեր աղխը Բելի ծառայության տակ ընկնի, կամ մեր մատների հաջողությունը նրա վրա ցույց տանք, նրա ամբոխը ցրվի և մենք հաղթություն տանենք”:
Եվ ամբողջ ասպարեզներ դեպի առաջ անցնելով հասնում են բարձրագույն լեռների միջև մի դաշտաձև տեղ: Եվ ջրերի հոսանքի աջ կողմում բարձրավանդակի վրա ամուր դիրք գրավելով, գլուխները վեր բարձրացնելով տեսնում  են Բելի բազմաթիվ ամբոխի անկարգ հրոսակը, որ հանդուգն հարձակումով ցիրուցան սուրում է երկրի երեսի վրա, իսկ ինքը, մեծ ամբոխով հանդարտ կանգնած էր ջրի ձախ կողմում մի բլրակի վրա` իբրև դիտանոցում: Հայկը ճանաչեց սպառազինված ջոկատի խումբը, որտեղ Բելը մի քանի ընտիր և սպառազինված մարդկանցով ամբոխի առաջն էր անցել, և երկար տարածություն կար նրա և ամբոխի միջև:  Նա կրում էր նշաններ կրող վերջերով երկաթե գլխանոց, թիկունքի և լանջերի վրա պղնձե տախտակներ, սրունքների և թևերի վրա պահպանակներ, մեջքը կապել էր գոտի, որի ձախ կողմից կախված էր երկսայրի սուրը, աջ ձեռքում բռնել էր հսկայական նիզակը, իսկ ձախում վահան, նրա աջ և ձախ կողմում գտնվում էին ընտիր զորականներ: Հայկը տեսնելով լավ սպառազինված Տիտանյանին և նրա աջ ու ձախ կողմի ընտիր մարդկանց` կանգնեցնում է Արամանյակին երկու եղբայրներով աջ կողմը, Կադմոսին իր ուրիշ երկու որդիներով ձախ կողմը, որովհետև սրանք աղեղ և սուր գործածելու մեջ հաջողակ մարդիկ էին, ինքը կանգնում է առջևից, իսկ մյուս բազմությունը կանգնեցնում է իր հետևում, դասավորվեց մոտավորապես եռանկյունի ձևով և հանդարտ առաջ շարժվեց: Եվ երկու կողմի հսկաներն միմյանց հասնելով, երկրի վրա ահագին դղրդյուն բարձրացրին իրենց գրոհներով և իրար վրա ահ ու սարսափ գցեցին իրենց հարձակումների ձևով:  Այնտեղ երկու կողմից ոչ սակավ հաղթանդամ մարդիկ սրի բերանի հանդիպելով թավալվում ընկնում էին գետին, և ճակատամարտը երկու կողմից էլ անպարտելի մնաց: Այս անսպասելի տարակուսական դիպվածը տեսնելով  Տիտանյան արքան զարհուրեց և ետ քաշվելով սկսեց ետ-ետ բարձրանալ այն բլուրը, որտեղից իջել էր, որովհետև մտածում էր ամբոխի մեջ ամրանալ, մինչև ամբողջ զորքը հասնի, որպեսզի երկրորդ անգամ ճակատ կազմի: Աղեղնավոր Հայկը այս բանը հասկանալով` իրեն առաջ է նետում, մոտ է հասնում արքային, մինչև վերջը քաշում է լայնալիճ աղեղը, երեքթևյան նետը դիպցնում է նրա կրծքի տախտակին, և սլաքը շեշտակի  թափ անցնելով նրա թիկունքի միջով, գետին է խրվում. այս կերպով գոռոզացած Տիտանյանը կործանվում, ընկնում է գետին և շունչը փչում:

Իսկ ամբոխն այս մեծ քաջագործությունը տեսնելով  փախչում է ամեն մեկը իր երեսը դարձած կողմը: Այսքանը բավական թող լինի այս մասին:
Բայց ճակատամարտի տեղը հաղթական պատերազմի պատվին շինում է դաստակերտ և անունը դնում է Հայք: Այս պատճառով գավառն էլ մինչև այժմ կոչվում է Հայոց ձոր: Իսկ այն բլուրը, որտեղ Բելն ընկավ աջ զորականների հետ, Հայկը կոչեց Գերեզմանք, որն այժմ ասվում է Գերեզմանակ: Բայց Բելի դիակը, ասում է Մար Աբասը, դեղերով զմրսելով` Հայկը հրամայում է տանել Հարք և թաղել մի բարձրավանդակ տեղում ի տես իր կանանց և որդիների: Իսկ մեր երկիրը մեր նախնի Հայկի անունով կոչվում է Հայք:




ԱՅԼ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ