02.07.2018

Holy Crown of Armenia


ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՄԱՆ ՀԻՆԳ ԱՄՅԱԿԻՆ
ՀԱՅՈՑ ՍՐԲԱԶԱՆ ԹԱԳԸ
Holy Crown of Armenia

Արշակունիների պարծանքի թագը եղար, քո առաքելաշավիղ վարքով տեր Գրիգորիոս,  նահատակությանդ հանդեսը զարդարդարեցիր բազմագույն քարերով, որով հյուսեցիր սուրբ եկեղեցուն վայելուչ պսակ:

 Հովհաննես Երզնկացի-Պլուզ


Հայոց սրբազան թագի առեխծվածը
Այսօր Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի թանգարանում ցուցադրվում է մի սրբապատկերի մասունքակիր պսակ, որը ժամանակին զարդարել է Սբ Տրդատ արքայի սրբապատկերը և ընդունված է համարել, որ պսակի արտաքին տեսքը վերցված է իրական թագից, որն այժմ կորած է: Ի՞նչ գիտենք մենք այդ պսակի մասին, ինչպիսի՞ պատմական տեղեկություններ կան պսակներով զարդարված այլ սրբապատկերների վերաբերյալ և ի վերջո արդյո՞ք սա չէ «Դաշանց Թղթում» հիշատակվող կայսրական մեծ պսակը, որով Կոստանդիանոս կայսրը պսակեց Սբ Տրդատ արքային: Ինչպես հասկացանք մենք այսօր անդրադառնալու ենք մի շատ հետաքրքիր և բացառիկ պատմական իրողության, որի անունն է Հայոց սրբազան թագ:


Հայոց սրբազան թագը սերտորեն կապվում է Քրստոնեության որպես պետական կրոն (301 թ.) ընդունման հանգամանքի և Տրդատ Գ Մեծ Արշակունի(250 – 330, նոյեմբերի 29) թագավորի անվան հետ: Պատմիչներից հայտնի է, որ Տրդատ թագավորը Արածանի գետի ակունքներում մկրտվեց, ապա ըստ ավանդության՝ Բագարանում տեղի ունեցավ վերաթագադրման արարողություն, կամ ինչպես պատմիչներն են հիշատակում՝ Արքայից հանդեսը: ԺԳ դարի աստվածաբան, վարդապետ Հովհաննես Երզնկացին Սբ Տրդատ արքայի մկրտությունը՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից, ով ևս Արշակունի էր, բնութագրում է Եսայու մարգարեության 28.3 համարում հիշատակվող Եփրեմի Պարծանքի թագի կործանմանն ի հակադրություն՝ Լուսավորչի չարչարանքներով Արշակունիների Պարծանքի թագի վերականգնումը
Այսպիսով Հայոց Սրբազան թագ ասելով՝ նկատի ունենք Սբ Տրդատ Գ Մեծ Արշակունի թագավորի արքայական մեծ պսակը:
Հայտնի է, որ հայոց արքունիքի գանձարանում մշտապես պահվել են մի քանի թագեր՝ մեզ հայտնի Տիգրանյան թագը կամ խույրը, որը կրել են գրեթե բոլոր հայ արքաները, անձնական կամ նվիրաբերված թագեր, դինաստիական թագեր:
Այժմ տեղափոխվենք 885թ, երբ Բագարանի Սբ Հովհաննես Մկրտիչ տաճարում՝ Գևորգ Գառնեցի կաթողիկոսը, հայոց մեծամեծ նախարարների ներկայությամբ՝ թագադրեց Բագրատունյաց Առաջին վեհապետին՝ Աշոտ Ա-ին: Առաջին հայացքից կարող է հարց ծագել, թե ի՞նչ կապ ունի Տրդատ Ա-ի թագը և Աշոտ Ա-ի թագադրումը, մինչ այդ հարցին անդրադառնալը՝ մեկ այլ հետաքրքրական սովորույթի մանրամասները դիտարկենք: Պատմիչներից հայտնի է, որ մեր արքաներն, իրենց կենդանության օրոք, սովորություն են ունեցել արքունիքում կամ այլուր «կենսագիր» պատկեր ունենալ, այդ մասին հիշատակում առաջին անգամ տեսնում ենք Վրթանես Տեղապահի նամակից, ուր հիշվում է, թե Դվինի Սբ Գրիգոր եկեղեցում առկա էր Սբ Տրդատ արքայի որոմնանկարը, նաև այդ մասին անուղակի վկայում է Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի կաթողիկոսը՝ իր պատմության մեջ՝ հիշելով Աշոտ Ա-ի թագադրման նախընթաց արարողությունների մեջ՝ արքայի դիմապատկերի նկարման գործընթացը: Հետաքրքրական է մեկ այլ հիշատակության համաձայն՝ Թ դարում, ոմն մի Բագրատունի իշխան՝ Բյուզանդիայի Հայկական մասից, բերում է հրաշագործ սրբապատկեր, որի պատվին նույնիսկ շարական է ձոնվում, սակայն թե ում պատկերն էր այն հայտնի չէ, կան ենթադրություններ, որ Աստվածածնի պատկերն է, սակայն մենք այլ կարծիքի ենք:
Այժմ մեկ այլ պատմական միջավայր տեղափոխվենք, որը մեզ թույլ կտա մեկ քայլ ևս մոտենալ պատմական այս առեղծվածին: Բյուզանդիայի հայազգի Հերակլ զորավարը, երբ 610 թ-ին, ապստամբության շնորհիվ տապալեց Փոկաս կայսեր իշխանությունը, շտապեց գնալ Կոստանդինոպոլսի Սբ Սոֆիայի տաճար՝ Սերգիոս պատրիարքից թագ ստանալու, որի մասին իր Ժամանակագրության մեջ հիշում է Հովհաննես Անտիոքացին՝ ասելով, թե Հերակլ Բ ապագա կայսրը Կ. Պոլսի ճանապարհին կանգ առավ Կիզիկիայում և տեղի մետրոպոլիտը, կայսրին տանելով տաճար, աղոթք կարդաց և հանելով Սբ Աստվածածնի սրբապատկերի պսակը՝ թագադրեց կայսրին, որից հետո նոր Սբ Սոֆիայի տաճարում կատարվեց պաշտոնական թագադրման հանդեսը: Այժմ կրկին վերադառնանք 885 թ, օգոստոսի 26, երբ Բագարանի Սբ Հովհաննես Մկրտչի տաճարում, որտեղ ժամանակին ավանդաբար թագադրվել էր Տրդատ Մեծը, ինչպես նաև մինչ այդ արդեն Հայաստանում էր գտնվում վերը հիշված սրբապատկերը, Հայոց Գևորգ Գառնեցի կաթողիկոսը ուղեկցեց Իշխանաց իշխան Աշոտին դեպի տաճար և տանելով սրբապատկերի մոտ՝ աղոթք կարդաց արքայի վրա (վավերագրերում խոսք է գնում օծման մասին), ապա հագցրեցին արքայական զգեստները և վերցնելով թագը՝ պսակեց Աշոտին: Ակնհայտ նմանություն կա  երկու տարբեր թագադրումների միջև երկուսում էլ տեսնում ենք՝ սրբապատկեր, բարձրաստիճան հոգևորական և սրբապատկերի մոտ առկա թագ կամ պսակ, երկու դեպքում էլ աղոթք է կարդացվում և նոր տեղի է ունեում թագադրումը: Այս երկու պատմական իրողություններ բավական հետաքրքիր փաստեր են մեզ համար, որոնք տալիս են մեզ որոշակի պատկերացումներ թե՛ հայկական և թե՛ բյուզանդական արարողությունների զարգացումների մասին
Եթե բյուզանդիայում սրբապատկերի առջև պսակով թագադրվելը Թ դարում արդեն վերացել էր, ապա ինչպես տեսնում ենք հայկական միջավայրում կա՛մ նոր էր ձևավորվում, կա՛մ էլ բավական հին ակունքներ ուներ, և արդեն բավական պարզ, տրամաբանական է դառնում, թե ի՞նչ պսակ է Մայր Աթոռի թնագարանում պահվող ձուլակտորը, և հատկապես ինչո՞ւ է հենց Տրդատ արքայի սրբապատկերը զարդարել դրանով սակայն մեկ հարց դեռ մնաց բաց՝ արդյո՞ք մենք գործ ունեք Դ դարի թագի հետ, և ի՞նչ պատմական հիշատակներ են մեզ հասել այս թագի վերաբերյալ: 1837 թ-ի հոկտեմբերին, Արևելյան Հայաստան է այցելում Նիկողայոս Ա ցարը և ցանկություն հայտնում տեսնել հայոց արքաների «հին և մեծարժեք» թագը (իմիջայլոց տարատեսակ կարծիքներ կան այդ թագի հետ կապված՝ ոմանք պնդում են թե այն հայրապետական խույր է, սակայն նման պնդումները անհիմն են, քանի որ ռուսաց ցարին դժվար թե հետաքրքրեր թանկարժեք քարերով զարդարված կտորե խույրը, որոնցից իր երկրում շատ կար՝ ամենաբարձր նրբաճաշակ ավեստով զարդարաված:
 Մի հետաքրքիր հիշատակություն կան, թե երբ ռուսները գրավում են երևանի բերդը Էջմիածնի գանձերից, որպես ավար տանում են մի մեծագին գոհարներով զարդարված թագ, ապա կաթողիկոսի խնդրանքները լսելով՝ վերադարձնում են այն) երկար ուսումնասիրություններ մեզ թույլ տվեցին հասկանալ թե ինչումն է խնդիրը, և ինչո՞ւ թագի մասին խոսելիս նաև ակնարկվել է խույրը և ի վերջո կայսրին պետք է հետաքրքրեր այն երկրի աշխարհիկ իշխանության խորհրդանիշերը, որոնց տերն ինքը դարձել էր: ԺԷ դարից սկսած հայկական գաղթօջախներում ստեղծված բազմաթիվ հերալդիկ պատկերներ պսակված են անհասկանալի մի թագով, որի մասին այսօր կարծես մոռացել են, իսկ տարօրինակ թագը սովորական է դարձել մեր տեսողության համար: Սկսած Սբ Ղազարի միաբանությունից, վերջացրած հնդկահայ համայնքիվ, ուր այն լայնորեն կիրառվել է: Պահպանված գրեթե բոլոր պատկերներում այն աղավաղված է, և անհասկանալի ձև ունի: Թվացյալ լռության շեմին, երբ խորանում ենք խնդրի էության մեջ, ապա նկատում ենք մի շարք բացթողումներ, որոնց վերադիտարկումը գալիս է նոր լույս սփռելու մեր այս թագի առեղծվածի վրա: Թերթելով ժամանակի հանրահայտ հանդեսները և պարբերականները պարզ է դառնում, որ միայն մեզ չէ, որ հետաքրքրել է այս թագը, և ժամանակին զանազան կարծիքներ են հնչել, բայց ակներև է և փաստ, որ բոլոր ակամա ուսումնասիրողները հանգել են այն մտքին, որ թագն իրապես գոյություն է ունեցել: Մխիթարյան միաբանության հանրահայտ «Բազմավէպ» հանդեսի համարներից մեկում կարդում ենք.
«Այո, կան հիշատակներ, որոնց կողքով մարդն անտարբեր չի կարող անցնել, որոնց առջև մարդու սիրտը չի կարող խաղաղ մնալ և մանավանդ հայրենասեր մարդու աչքն առանց արցունքների չի կարող չտեսնել իր հայրենիքի մեծ փառքի վաղեմի հիշատակները
Որ հայի սիրտը կարող է այն մեծ Տրդատի գլխի պսակը տեսնել և մտովի չտեղափոխվել այն մարտի դաշտերը, որտեղ դիցանման, սուրբ հսկան բոլոր քաջերից վեր դասվեց»:
Վեր հիշված նյութից տեղեկանում ենք, որ Սպահանում մի գիրք է եղել, որի մեջ ըստ երևույթին պատկերված էր մեզ հետաքրքրող թագը՝ հետևյալ գրությամբ. «ՋՈՒՐ ԱՐՏԱՍՈՒԱՑ ԱՉԱՑ ՈՎ ՏԱՅ ՈՂԲԱԼ ԶԹԱԳՍ ԱՅՍ ՏՐԴԱՏԱՅ»: Հոդվածագիրը վկայում է, թե գիքը պատկանել է՝ արդեն այն ժամանակ հանգուցյալ, Սահակ վրդ. Մաղաքյանին:
Այսպիսով ակնհայտ է, որ արդեն ԺԹ դարի վերջ թագն անհետացել է և մնացել է նրա նկարված պատկերը, որն աղավաղված է և ըստ երևույթին՝ նկարիչը կա՛մ վերհիշելով է փորձել նկարել, կա՛մ էլ մեծ ջանքեր է գործադրել ստանալու թագի եռաչափ պատկերը և ստացել է այն ինչ մենք այսօր տեսնում ենք: Այժմ վերադառնանք 1837 թվական, երբ Նիկողայոս Ա ցարը ժամանեց Էջմիածին տեսնելու «Հայոց արքաների հին և մեծարժեք» թագը: Օրվա կաթողիկոսն էր Հովհաննես Թ Կարբեցին, իսկ Երևանի ժամանակավոր կառավարիչն էր իշխան Բարսեղ Բեյբությանը: Մեծ եղավ կայսեր հիասթափությունը, երբ նկատեց, որ թագի քարերը փոխված են և նույնիսկ հրաժարվեց իր պատվին պատրաստած ճաշկեույթից՝ հետագայում էջմիածնում այդ ամոթալի իրողությունը փորձեցին այլ կերպ մեկնաբանել՝ ընդհուպ արքայական թագը արտահայտությունը փոխարինելով հայրապետական խույրի՝ իբրև վերջինս ինչ-ինչ պատճառներով հայտնվել է Անդրկովկասի կառավարիչ Ռոզենի կնոջ մոտ, ով և փոխել էր թնակարժեք քարերը: Այս եղելությունից հետո թագի մասին այլևս ոչ մի հիշատակում չկան՝ ինչպես նաև հորինված կաթողիկոսական թագի կամ խույրի: Չցանկանալով խորանալ եղելությունների և անցքերի առատության մեջ, որոնք մեր շարադրանքը անմարսելի կդարձնենք՝ անմիջապես ներկայացնեք, թե ինչ  է իրենից ներկայացնում Տրդատ արքայի թագը և երբ է այն պատրաստվել: Հնում ոչ ոք հենց այնպես թագ չէր ձուլում և չէր զարդարում թանկարժեք քարերով՝ հետևապես մեր խնդրո առարկա թագը բացառություն չէ, ըստ երևույթին ստեղծվել է ԺԷ դարի կեսերին կամ ավելի վաղ, ոճային առումով Վերածննդի շրջանի ազդեցությունն է նկատելի, սակայն որոշ մասիկներ մեզ հիշեցնում են Սասանյան շրջանի կիրառական արվեստը, իսկ ճառագայթաձև, հավասարաթև խաչերը Դ դարի, այսինքն՝ վաղքրիստոնեական շրջանի են: Թագի պատկերի խորը ուսումնասիրությունը հետևյալ իրողությունն  է մեզ  փոխանցում՝ թագի որոշ դետալներ բավական հին են և ըստ երևույթին՝ ոսկերիչները նոր թագը պատրաստելիս կամ կիրառել են ավելի հին թագի պահպանված մասնիկներ կամ դրանց նմանությամբ նոր են պատրաստել՝ հիմնվելով «Դաշանթ Թղթի» մեջ հիշվող թագի նկարագրության վրա՝ «Պսակեց մեծ Արքա Տրդատին մեր կայսրական թագով շողշողացող և թանկարժեք քարերով զարդարված»: Հայտնի է, որ 1800 թ-ին Պավել կայսրի հրովարտակով Հովսեփ Արղության-Երկայնաբազուկը դարձավ հայոց կաթողիկոս և վավերագրերից նաև գիտենք, թե դեռ Եկատերինա Բ ժամանակ արդեն իսկ նախապատրաստվել էր ամեն բան թագադրության հանդես կազմակերպելու համար, որով վերածնվելու էր Հայոց թագավորությունը, ուստի վերոհիշյալ թագը ոչ այլինչ էր քան վերաստեղծվելիք հայոց թագավորության փառահեղ պսակ, որով թագադրվելու էր Հայոց Արքան
Սակայն Հովսեփ սրբազանի անսպասելի մահը վերջակետ դրեց այդ գաղավարի մարմնացման վրա, իսկ թագը, որ պատրաստվել էր արքային թագադելու համար՝ հավանաբար մնաց Էջմիածնում մինչև 1837 թ-ի մեզ արդեն հայտնի միջադեպը, որից հետո այլևս այն տեսնող չի եղել, սակայն տրամաբանությունը հուշում է, որ այն բախտակից է մեր հարևան՝ Վրաց ազգի թագավորական թագին, որն այսօր գտնվում է Բելգիայում՝ անհատ նմուշահվաքի հավքածույում: Հայ միապետական շրջանակներում այսօր արդեն աշխատանքներ են տարվում վերականգնելու այս մեծագին գանձը: 



Վ. Ասպետունի

Աղբյուրներ՝
Ագաթանգեղոս, «Պատմություն Հայոց»
Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի, «Պատմություն Հայոց»
«Բազմավէպ», հայագիտական, բանասիրական, գրական հանդես, հատոր Է, 1849 թ.
Կաթողիկոս Հովսեփ Արղության, Դավթար


Հոդվածում կիրառված պատկերները պաշտպանված են հեղինակային իրավունքով:

Комментариев нет:

Отправить комментарий

ԱՅԼ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ