31.10.2018


ՃԱՆԿՈՂ ԱՐԾՎԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

Այսօր առիթ ունեք անդրադառնալու մի շատ հետաքրքիր և բազմաթիվ անգամներ ուսումնասիրված, սակայն այդպես էլ չբացահայտված խնդրի՝ ճանկող արծիվների առեղծվածին: Հայկական լեռնաշխարհի բազմաթիվ վանքերի և հուշակոթողնրի վրա հաճախակի ենք հանդիպում զոհ ճանկած արծիվ, որը շատ ուսումնասիրողներ համարել են, որպես հերալդիկ նշան: Մինչ բուն նյութին անդրադառնալը՝ հասկանանք մի շատ կարևոր հանգամանք՝ այն, որ հայկական մշակույթը չի ձևավորվել և զարգացել աշխարհից և մասնավորապես տարածաշրջանից կտրված, և տվել է և վերցրել՝ այսինքն տեղի են ունեցել մշակույթային փոխառանչություններ և ցանկացած խնդրի դիտարկում՝ արդունավետ կլինի, եթե կատարվի Բյուզանդական և Իրանական մշակույթների ենթատեքստում:



Ճանկող արծիվի պատկերը հայ իրականության մեջ հիմնականում պատկերվում էր վանքերի պատերին՝ բարձր երևացող տեղերում, որպես բարձրաքանդակ: Արծվի ճանկերում հիմնականում պատկերվում էր ցուլ, գառ կամ ավանակ, ճանկող արծիվների պատկերներ հանդիպում են նաև խաչքարերի և հիշատակի կոթողների վրա: Դեռևս իրենց ժամանակին այս խնդրին են բախվել՝ հայր Ալիշանը, Վարդան Հացունի և որպես կանոն բուն քննարկման առիթ հանդիսացել է 1339 թ-ին Բուրթլե Օրբելյանի կողմից կառուցված տոհմական տապանատուն-եկեղեցու արևելյան պատին պատկերված ավանակ ճանկած արծիվը: 


Այս պատկերի շուրջ ծավալվող բուռն կրքերը մինչ օրս չեն հանդարտվում, ոմանք պնդում են, որ սա Օրբելյանների զինանշանն է, իսկ ոմանք էլ այլ խորհուրդ են փորձում տեսնել այս պատկերի մեջ: Մենք վերևում արդեն նշեցինք, որ հայ մշակույթը սերտորեն փոխառանչվել է հարևան կայսրությունների մշակույթներին, իսկ առհասարակ տարածաշրջանի, թե մշակույթային և թե կրոնական հայացքները որոշակիորեն ազդվել են հելլենիզմից, ապա նաև քրիստոնեությունից: Երբ սկսեցինք ուսումնասիրել ճանկող արծիվը և փորձեցինք գտնել դրա խորհուրդը՝ նկատեցինք, որ միջազգային շրջանակներում այն վաղուց ուսումնասիրված է և մնում է ընդամենը տվյալ լույսի ներքո դիտարկել հայկական միջավայրում պատկերված նմանատիպ սիվոլները: 


Այսպիսով Արծիվը հելլենական մշակույթում համարվում էր Զևսի սիրելի թռչունը և բազմաթիվ են զանազան առասպելները, թե ինչպես էր արծիվը հափշտակում մարդկանց և տանում օլիմպոս և առհասարակ կատարում Զևսի կամքը, նույն պատկերն էր հռոմեական մշակույթում:
Հելլենիզմը որքանով, որ գլոբալիզացոն երևույթ էր՝ այնուամենայնիվ իր ճկունության շնորհիվ , թույ էր ալիս տեղական հավատալիքներին և մշակույթին զարգանալ ուրույն կերպով և այդ ենթատեքստում ճանկող արծիվները տարածված էին նաև իրանական մշակույթում՝ մասնավորապես Արշակունիների կառավարման ժամանակաշրջանում:


 Եթե հունահռոմեական մշակույթում արծիվը ճանկում է տվյալ տարածաշրջանին բնորոշ զոհաբերվող կենդանիներ՝ օրինակ նապաստակ, ապա արևելյան հայկական և իրանական մշակույթում՝ արծիվը ճանկում է տվյալ տարածաշրջանին բնորոշ զոհաբեվող կենդանիների տեսակներ՝ գառ, ցուլ, ավանակ:


Այսպիսով մեր ուսումնասիությունը մտավ որոշակի հստակության առանցքի մեջ և արդեն հասկանալի է, որ ճանկող արծիվը սերտորեն առանչվում է մահվան գաղափարի հետ և եթե Օբելյանների տապանատուն-եկեղեցու պատկերը դիտարկենք այս ենթատեքստում, ապա մեզ համար լիովին պարզ և հասկանալի կադառնա նրան նշանակությունը, որն ըստ էության կարելի է հետևյալ կերպ մեկնաբանել՝ անպաշտպան մարդու հոգին Աստծո ձեռքերում է: Ճանկող արծիվներ պատկերված են բոլոր այն եկեղեցիներում և հուշակոթողներում, որոնք ունեն դամբարանի նշանակություն և առհասարակ ինչ-որ մեկի հիշատակաին են կառուցվել կամ կանգնեցվել:


Այսպիսով կարծում ենք այսուհետ լիովին վերծանված է ճանկող արծվի նշանի նշանկությունը և անիմաստ է նրա մեջ այլ խորհուրդ փնտրել և առավել ևս այն զինանշան դարձնել: Սակայն խիստ անրաժեշտ է ընդարձակ և մանրամասն փաստերով հիմնավորված հրապարակում ներկայցնել հանրությանը, որը վերջակետ կդնի այս խնդրի բացահյտմանը, բայց այսքանով հանդերձ մենք դեռ չենք անդրադարձել արծվի նշանկությնաը հերալդիկ համակարգում, որը բավական լայն կիրառում ունի հայ իշխանական տոհմերի շրջանում: Մասնավորապես այս հրապարակումը չի առանչվում՝ զենքեր ճանկած արծիվների պատկերներին, որոնք արդեն հստակ հերալդիկ նշանկություն ունեն:









ԱՅԼ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ